ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ (Μουσουλμάνοι– Πομάκοι – Ρομά)
Η παρουσία της μουσουλμανικής μειονότητας στην Θράκη είναι αποτέλεσμα των ρυθμίσεων της Συνθήκης της Λωζάνης και, ειδικότερα, της εξαιρέσεώς της από την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών, με αντιστάθμισμα την αντίστοιχη εξαίρεση των Ελλήνων της Κωνσταντινουπόλεως, της Ιμβρου και της Τενέδου.
Με βάση την απογραφή του 1991, η μουσουλμανική μειονότητα αποτελεί το 33% (περίπου 115.000) του συνολικού πληθυσμού της Θράκης (338.000 κάτοικοι), με διαφοροποιημένα, κατά νομό, ποσοστά. Στον Ν. Ξάνθης αποτελεί το 47,2%, στον Ν. Ροδόπης το 59,6% και στον Ν. Εβρου το 6,6% του τοπικού πληθυσμού.
Η φυλετική σύνθεση της μειονότητας είναι, κατά βάση, τριπλής προελεύσεως. Οι Τουρκογενείς, αποτελούν το 47, 37%, οι Πομάκοι το 31,58% και οι Αθίγγανοι το 21,05% των μουσουλμάνων της Θράκης.
α)Μουσουλμάνοι
Ιστορική διαδρομή Σύμφωνα με τη
Συνθήκη της Λωζάνης του 1923, η Ελλάδα και η
Τουρκία πραγματοποίησαν μια
ανταλλαγή πληθυσμών: όλοι οι χριστιανοί κάτοικοι της Τουρκίας υποκείμενοι στον Οικουμενικό Πατριάρχη Κωνσταντινούπολης - τον Έλληνα Πατριάρχη - θα μετανάστευαν στην Ελλάδα εκτός από τις κοινότητες της
Κωνσταντινούπολης,
Ίμβρου και
Τενέδου, και όλοι οι μουσουλμάνοι στην Ελλάδα θα μετανάστευαν στην Τουρκία εκτός από τους μουσουλμάνους της Θράκης.
Οι μουσουλμάνοι στην Δυτική Θράκη, πριν την ανταλλαγή των πληθυσμών, αποτελούσαν ξεκάθαρη πλειονότητα των κατοίκων και αυτή η αναλογία άλλαξε όταν η Ελληνική κυβέρνηση εγκατέστησε με συστηματικό τρόπο χριστιανικούς προσφυγικούς πληθυσμούς από την Ανατολία και την Ανατολική Θράκη. Μεταξύ 1925-27 επέλεξε να φύγει από την περιοχή το πλέον εύπορο τμήμα της μειονότητας, πουλώντας την περιουσία του. Οι μικροκαλλιεργητές και κτηνοτρόφοι που παρέμειναν, δεν είχαν κάποιες ιδιαίτερες απαιτήσεις πέραν της διατηρήσεως των παραδόσεων και της προστασίας της θρησκείας τους. Η απομάκρυνση της παραδοσιακής ηγέτιδας τάξεως των μουσουλμάνων είχε αποτέλεσμα να τεθούν επικεφαλής τής μειονότητας θρησκευτικοί ηγέτες και δάσκαλοι.
Σήμερα η Ελλάδα αναγνωρίζει την μειονότητα μόνο ως μουσουλμανική (από συνθήκη Λωζάνης) παρόλο που υπάρχουν τρεις εθνοτικές ομάδες οι οποίες αυτοπροσδιορίζονται ως Τουρκική, Πομακική και Ρομά.
Ήθη και έθιμα
Κουρμπάν Μπαϊράμ Το κουρμπάν Μπαϊράμ είναι διαφορετικό από το Ραμαζάν Μπαϊράμ, αλλά το ίδιο σημαντικό. Ονομάστηκε έτσι γιατί ένας προφήτης του Αλλάχ, πήρε κάποτε το μικρό παιδί του και πήγε σ' ένα μέρος για να το θυσιάσει. Τότε ο Αλλάχ έστειλε ένα πρόβατο για να σφαγιαστεί στη θέση του παιδιού. (Η ιστορία αυτή θυμίζει τη θυσία του Αβραάμ). Η μέρα αυτή ονομάστηκε Κουρμπάν (πρόβατο) Μπαϊράμ. Το Κουρμπάν Μπαϊράμ, γιορτάζεται μια φορά το χρόνο και διαρκεί πέντε μέρες και δεν προβλέπεται καθόλου νηστεία. Την πρώτη μέρα, σηκώνονται πολύ νωρίς οι μουσουλμάνοι και πηγαίνουν στο τζαμί για να προσκυνήσουν. Ύστερα γυρίζουν στα σπίτια τους και ετοιμάζουν τα μαχαίρια τους ή ό,τι άλλο χρειάζεται για τη σφαγή του προβάτου. Η σφαγή αυτή πρέπει να γίνει μέσα σε τρεις μέρες, μετά απαγορεύεται. Τις υπόλοιπες ημέρες κάνουν επισκέψεις σε σπίτια των συγγενών ή φίλων. Κανείς δεν εργάζεται. Στο Κουρμπάν Μπαϊράμ, όπως κάθε Μπαϊράμι, γίνονται επισκέψεις στους τάφους των νεκρών συγγενικών προσώπων όπου διαβάζουν προσευχές από το κοράνι. Την πρώτη μέρα του Μπαϊραμιού, τις πρωινές ώρες, γίνονται στα τζαμιά το "Μπαϊράμ ναμαζί" (προσευχή του Μπαϊραμιού) και στη συνέχεια εφαρμόζοντας την εντολή του Αλλάχ και την πράξη του προφήτη Ιμπραχήμ, σφάζουν το θυσιασμένο Κουρμπάν (ένα πρόβατο). Γίνονται επισκέψεις στα συγγενικά πρόσωπα, πρώτα στη μητέρα και τον πατέρα και στη συνέχεια σε γνωστούς και συγγενείς για να τους ευχηθούν για το Μπαϊράμι φιλώντας τα χέρια των μεγάλων και μοιράζουν δώρα στους μικρούς. Με τον τρόπο αυτό θέλουν να συνεχιστεί η αγάπη και ο σεβασμός-αδελφοσύνη μεταξύ τους. Το Κουρμπάν (αρνί) που σφάζουν, το μοιράζονται με φτωχές οικογένειες, όπως το επιβάλλει η θρησκεία, για την αλληλοστήριξη και βοήθεια στους φτωχούς. Έτσι μπορούν και οι φτωχοί να συμμετέχουν με χαρά στο Μπαϊράμι.
Το έθιμο της καμήλας Το ίδιο διάστημα γίνεται το έθιμο της καμήλας, αποκλειστικά από αγόρια. Ντύνονται σα γυναίκες ή στρατιώτες ή κυνηγοί. Δυο αγόρια ντύνονται ο ένας γαμπρός κι ο άλλος νύφη. Οι υπόλοιποι ντύνονται άλλα πρόσωπα: πατέρας, μάνα και πολλά κορίτσια. Το ίδιο απόγευμα διαλαλούν στις γειτονιές και σε κάθε σπίτι, ότι τους περιμένουν στο γάμο του Τζεμίλ και της Τζεμιλέ, που θα γίνει στην πλατεία του χωριού.
Το "ασσουρέ" Το "ασσουρέ" είναι ένα παραδοσιακό γλύκισμα που κάνουν οι μουσουλμάνοι στον τόπο μας. Είναι κάτι αντίστοιχο με τη δική μας "βαρβάρα". Το φτιάχνουν σαράντα ημέρες μετά το "κουρμπάν - μπαϊράμ", μια από τις πιο μεγάλες θρησκευτικές γιορτές τους. Η παράδοση των μουσουλμάνων λέει ότι, όταν ο Νώε άραξε με την κιβωτό, μετά τον κατακλυσμό, στο όρος Αραράτ, κατέβασε τα ζώα στη γη και όλοι μαζί γιόρτασαν τη σωτηρία τους. Τα μόνα τρλοφιμα όμως που τους είχαν απομείνει ήταν διάφοροι ξηροί καρποί και σπόροι, τους οποίους έβρασαν κι έφαγαν. Η βάση του "ασσουρέ" είναι λίγο σπασμένο σιτάρι, που το λένε: "κεσκέκ". Στη συνέχεια προσθέτουν φασόλια, ρεβίθια, καλαμπόκι, ρύζι, αμύγδαλα, καρύδια, σύκα, σταφίδες, διάφορα μυρωδικά, ζάχαρη, καθώς επίσης και το λίπος από την ουρά του ζώου που είχαν σφάξει στο "κουρμπάν - μπαϊράμ". Το "ασσουρέ" το μοιράζουν σε επτά φτωχές οικογένειες.
Το "Ραμαζάν Μπαϊράμ" Το "Ραμαζάν Μπαϊράμ" γίνεται γύρω στο Νοέμβριο, ανάλογα με το φεγγάρι. Η γιορτή συνδέεται με την αποκάλυψη του Κορανίου στο Μωάμεθ από τον Αλλάχ. (μας θυμίζει την ιστορία της αποκάλυψης των "Δέκα Εντολών" στο Μωυσή). Είναι μια ευκαιρία για τους μουσουλμάνους να "καθαρίσουν την ψυχή τους και το σώμα τους", όπως εμείς οι χριστιανοί κάνουμε κατά τη νηστεία. Άλλωστε "ραμαζάν" σημαίνει νηστεία. Κατά τη διάρκεια του ραμαζανιού δεν τρώνε, δεν πίνουν, δεν καπνίζουν, από την ανατολή μέχρι τη δύση του ήλιου. Τη νύχτα μπορούν να φάνε ό, τι θέλουν. Όταν τελειώνει ο μήνας τελειώνει και η νηστεία. Τότε γιορτάζουν το "Ραμαζάν Μπαϊράμ", που διαρκεί τρεις ημέρες. Την πρώτη μέρα, σηκώνονται το πρωί και πηγαίνουν στο τζαμί για να προσκυνήσουν. Γυρίζοντας στα σπίτια τους τρώνε όλοι μαζί και οι νεότεροι σε ηλικία εύχονται στους ηλικιωμένους "χρόνια πολλά", φιλώντας τας τους το χέρι. Εκείνοι τους προσφέρουν δώρα ή χρήματα και γλυκά. Κατόπιν, οι νέοι και τα παιδιά, επιστρέφουν πάλι στο τζαμί, ντυμένοι με παραδοσιακά φορέματα. Μετά, αρχίζουν να γυρνάνε στο χωριό, από σπίτι σε σπίτι με τα νταούλια και τους ζουρνάδες. Όσο διαρκεί το Μπαϊράμι, διοργανώνονται γλέντια και εκδηλώσεις.
H Mουσουλμανική μειονότητα σε απογραφή του 1991.
β) Πομάκοι: Οι Πομάκοι είναι μία μουσουλμανική πληθυσμιακή ομάδα που μιλάει μία διάλεκτο της
βουλγαρικής και συγκεκριμένα την
Πομακική γλώσσα. Σήμερα η πληθυσμιακή αυτή ομάδα είναι διασκορπισμένη μεταξύ
Ελλάδος,
Βουλγαρίας,
ΠΓΔΜ,
Τουρκίας και
Αλβανίας. Η πλειοψηφία των Πομάκων συγκεντρώνεται στην
Βουλγαρία. Οι Πομάκοι είναι
Σουνίτες μουσουλμάνοι αλλά κυρίως στα
πομακοχώρια του
Έβρου και της ανατολικής
Ροδόπης υπάρχουν οι
Κιζιλμπάσηδες, μια
αλεβίτικη αίρεση
Μπεκτασήδων με ξεχωριστά πολιτιστικά χαρακτηριστικά και εκτιμάται ότι είναι το 5% του πληθυσμού των Πομάκων.
Καταγωγή Οι χώρες όπου ζουν οι Πομάκοι διεκδικούν την εθνική τους καταγωγή. Τόσο η
Βουλγαρία όσο και η
Ελλάδα, η
Τουρκία αλλά και οι υπόλοιπες χώρες έχουν διεκδικήσει τους Πομάκους, παρουσιάζοντας διαφορετικά ιστορικά στοιχεία προκειμένου να ενισχύσουν τους εθνικούς μύθους προσεταιρισμού τους. Δύο αδιαμφισβήτητα δεδομένα είναι ότι οι Πομάκοι είναι Βουλγαρόφωνοι και είναι μουσουλμάνοι στο θρήσκευμα. Για την προέλευση των Πομάκων έχουν διατυπωθεί διάφορες αντικρουόμενες θεωρίες:
Πομάκες στο χωριό Μούγλα της Βουλγαρίας (1934).
· Στην Ελλάδα ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι Πομάκοι είναι απόγονοι του
Παιονικού φύλου των
Αγριάνων. Σύμφωνα με τους Έλληνες ο αρχαίος αυτός θρακικός λαός αναμίχτηκε με ελληνικά φύλα και στη συνέχεια εκσλαβίστηκε γλωσσικά και ασπάστηκε την ισλαμική θρησκεία κατά την οθωμανική περίοδο.
· Οι Βούλγαροι ιστορικοί θεωρούν τους Πομάκους εξισλαμισμένους
Βούλγαρους. Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία Βουλγάρων ιστορικών οι Πομάκοι που συγκεντρώνονταν στην οροσειρά της Ροδόπης αλλαξοπίστησαν στο ισλάμ κατά την οθωμανική αυτοκρατορία, με δική τους πρωτοβουλία, κυρίως για πολιτικούς και οικονομικούς λόγους. Οι Πομάκοι στην Βουλγαρία δεν αναγνωρίζονται ως ξεχωριστή μειονότητα και αναγνωρίζονται μόνο ως Βούλγαροι.
· Κατά τους Τούρκους ιστορικούς είναι
Τούρκοι "Κουμάνοι" οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της Ροδόπης πριν την Οθωμανική κατάκτηση της περιοχής. Τα φύλα αυτά που λόγω της γειτνίασης με Σλάβους έμαθαν τη
Βουλγαρική γλώσσα με την συνεχή επαφή με τους Βούλγαρους χριστιανούς.
· Οι
Σλαβομακεδόνες ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι Πομάκοι είναι Σλαβομακεδόνες οι οποίοι ασπάστηκαν βίαια το Ισλάμ από τους Οθωμανούς.
· Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία οι Πομάκοι είναι ξεχωριστή εθνότητα η οποία δεν έχει σχέση με τους λαούς της περιοχής. Η Βουλγάρικη γλώσσα οφείλεται με την συχνή επαφή με τους χριστιανούς Βούλγαρους.
Οι Πομάκοι κατοικούν στον ορεινό όγκο της
Ροδόπης στη
Θράκη, καθώς και στην
Ανατολική Ρωμυλία στη Βουλγαρία. Η πλειοψηφία των Πομάκων βρίσκεται στη
Βουλγαρία και εντοπίζονται περισσότερο στο γεωγραφικό χώρο νότια της
Φιλιππούπολης μέχρι βόρεια της
Ξάνθης και της
Κομοτηνής. Εκτιμάται πως ο πληθυσμός τους ανέρχεται σε 385.000 στην περιοχή της νοτιοανατολικής Ευρώπης (μέσα σε αυτόν τον αριθμό συμπεριλαμβάνονται και μικρές κοινότητες πομάκων στην ΠΓΔΜ, Αλβανία, Τουρκία κλπ).
Οι Πομάκοι είναι μια μεσογειακή φυλή κοινής καταγωγής με τους υπόλοιπους Έλληνες, η οποία, όμως, κάτω από συνθήκες λιγότερο ή περισσότερο γνωστές, εξισλαβίσθηκε γλωσσικά και εκμωαμεθανίστηκε θρησκευτικά, χωρίς να έχει καμιά σημασία αν αυτό έγινε με ή χωρίς βία. Η φυλή τούτη, που έμεινε, και εξακολουθεί να μένει, ξεχασμένη και ίσως για πολλούς άγνωστη, είναι εντυπωσιακά δεμένη με τα πατροπαράδοτα ήθη και έθιμα κι έχει όλα τα σωματοσκοπικά και ανθρωπολογικά γνωρίσματα των Ελλήνων.
Απόγονοι των Αγριάνων, οι Πομάκοι ζουν σ’ ένα δικό τους κόσμο που τον συνθέτουν σκληρή δουλειά στο καπνοχώραφο ή στο δάσος, προσευχή στο τζαμί και καφές στο καφενείο. Η έκφραση και το χρώμα των ματιών τους, η λιπόσαρκη κορμοστασιά και το δέσιμό τους με το χώμα των πατέρων τους, αλλά και η πνευματική οξύτητα των παιδιών τους, φωνάζουν πως η φυλή τούτη έχει τη Μεσόγειο στο αίμα της, μυρίζει Αιγαίο.
Εθνολογικός χάρτης του 1877 από τον Αυστριακό διπλωμάτη Carl Sax
[28]. Στο χάρτη με καφέ χρώμα είναι σημειωμένες οι γεωγραφικές περιοχές όπου συγκεντρώνονται οι Πομάκοι.
Πολιτισμός - Ήθη και έθιμα 1. ΚΑΤΟΙΚΙΑ: Χαρακτηριστικό γνώρισμα των σπιτιών σ’ όλα τα χωριά της ορεινής Ροδόπης είναι τα δυο πατώματα. Όλα τα πομακικά σπίτια αποτελούνται από δυο πατώματα. Τα υλικά της κατασκευής είναι πέτρα, πλίνθοι και ξύλα. Το πρώτο πάτωμα κατασκευάζεται όλο με πέτρα και χρησιμεύει σαν αχυρώνας ή σαν αποθήκη, με αυλή δίπλα για διάφορες δουλειές του σπιτιού και πάνω είναι το δεύτερο πάτωμα, που γίνεται με πλίνθους και ξύλα και χρησιμεύει για κατοικία, όπου οδηγεί εξωτερική σκάλα, ξύλινη. Πολύ συνηθίζονται οι πρωτόγονες κάπως βεράντες, είδος χαγιατιού της Ν. Ελλάδας, που σχηματίζονται σε κάποια εσοχή του δεύτερου πατώματος κι όπου απλώνονται τα καπνά και τα καλαμπόκια για στέγνωμα. Το εσωτερικό του δεύτερου πατώματος αποτελείται από μια σάλα και δυο τρία δωμάτια, με ντουλάπες εντοιχισμένες και με τζάκι. Συνηθίζονται, επίσης, και τα καφασωτά παράθυρα, για να μη φαίνονται οι χανούμισσες και τα χανουμάκια.
2. ΦΟΡΕΣΙΑ: Οι άνδρες στη Μύκη, που διατηρεί πιο γνήσια λαογραφικά στοιχεία, ντύνονται με δικά τους μάλλινα ρούχα, που υφαίνουν στον αργαλειό οι γυναίκες, χρώματος καφέ. Πουκάμισο φαντό, γιλέκο με κόπιτσες, πουτούρι με ζωνάρι κόκκινο, λαστιχένια παπούτσια από τα πολύ φθηνά, που, ασφαλώς, αντικατέστησαν τα τσαρούχια, κι ένα σκούφο στο κεφάλι, που δε μοιάζει μήτε για φέσι μήτε για καπέλο. Η φορεσιά αυτή έχει καταφάνερη την τουρκική επίδραση, αλλά δε μοιάζει τελείως με τη φορεσιά των Τούρκων σ’ όλες τις λεπτομέρειες. Η έλλειψη του φεσιού κι ορισμένες ομοιότητες με την ντόπια ελληνοθρακιώτικη φορεσιά, δείχνει και κάποια παλαιότερη βυζαντινή επίδραση.
Οι γυναίκες ντύνονται σαν τις χανούμισσες, με βράκες πολύχρωμες, στις οποίες κυριαρχεί το κόκκινο χρώμα, αλλά δεν πολυσυνηθίζουν τη μαύρη κελεμπία (χιτώνα) και το μαύρο φερετζέ, που είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα της Τουρκάλας χανούμισσας.
Η ταύτιση των ηθών και εθίμων Αχαιών και Πομάκων είναι απόλυτη. Η θρησκεία και η γλώσσα άλλαξαν, τα έθιμα παραμένουν ίδια. Ο αρχηγός της οικογένειας διατηρεί την απόλυτη εξουσία και έχει δικαίωμα να διατάζει την γυναίκα του και τα παιδιά του. Ο οικογενειακός δεσμός έχει θρησκευτικό χαρακτήρα. Τα έθιμα απαιτούν η γυναίκα να μην βγαίνει συχνά από το σπίτι, να δέχεται μόνον στενούς συγγενείς ή άλλες γυναίκες, μόνο αν το επιτρέπει ο άντρας της.
Ο πατέρας-αφέντης δουλεύει στο καπνοχώραφο, πηγαίνει στο καφενείο και προσεύχεται στο τζαμί πέντε φορές την ημέρα. Ο Πομάκος είναι λιγομίλητος, με έναν εσωτερικό πολιτισμό και μια έμφυτη ευγένεια πού την δείχνει σ’ αυτόν πού θα εμπιστευθεί. Υπηρετεί στον ελληνικό στρατό, ως Έλλην υπήκοος, αλλά πάντα επιστρέφει στον ρόλο του. Η γυναίκα, αμίλητη, υπομονετική, καταπιεσμένη, στα καπνοχώραφα, στο σπίτι, μια διαρκής προσπάθεια να είναι αρεστή, να γεννοβολάει, κατά προτίμηση αγόρια. Μια φιγούρα που περιφέρεται με μπλέ σκούρο φόρεμα και κόκκινη φουφούλα από μέσα, κεντημένη ποδιά, κόκκινο στολισμένο μαντήλι, χοντρές πολύχρωμες κάλτσες και λαστιχένια παπούτσια. Στα πλαίσια του εκτουρκισμού τους, σήμερα δύσκολα τις ξεχωρίζεις από τις υπόλοιπες μουσουλμάνες, με τα μαύρα παλτά (τους φερετζέδες) και τα άσπρα τσεμπέρια τους. Η σχέση των δύο φύλων δεν υφίσταται πριν το γάμο, παρά μόνο με την σκιά της πεθεράς. Το αποτέλεσμα είναι να παντρεύονται το αργότερο μέχρι τα είκοσι και συνήθως για τους άντρες πριν φύγουν φαντάροι, εξασφαλίζοντας έτσι την σίγουρη επιστροφή τους στο χωριό.
Ο τοκετός που κάθε άλλο παρά ιδιωτική υπόθεση είναι, γίνεται τις περισσότερες φορές στο σπίτι, παρουσία όλων των μελών της οικογένειας. Έχοντας πάψει πια να πιστεύουν ότι η βρεφική θνησιμότητα οφείλεται στο κισμέτ, καλούν όλο και συχνότερα και εμπιστεύονται απόλυτα τον γιατρό.Ως μουσουλμάνοι περιμένουν με μεγάλη χαρά και ανυπομονησία το Χατζηλίκι, καθώς επί ένα μήνα πριν την αναχώρηση τους για την Μέκκα, μένουν στο τζαμί και προσεύχονται. Βεβαίως εξέχουσα θέση στις γιορτές τους κατέχουν το Κουρμπάν μπαϊράμ και το Σεκέρ μπαϊράμ καθώς και το Ραμαζάνι. Βαθιά θρησκευόμενοι μουσουλμάνοι, πιστεύουν στην μεταθανάτια ζωή και στην λύτρωση της ψυχής από την φυλακή της σάρκας. Στον εορτασμό της 25ης Μαρτίου στον Εχίνο παρελαύνει μία διμοιρία οπλιτών Πομάκων των ΤΕΑ. «Γιασασίν γιρμπί μπές Μάρτζ. Ζήτω η 25η Μαρτίου» αναφωνούν οι μαθητές και οι μαθήτριες.
γ) Ρομά
Ιστορική διαδρομή Οι Ρωμά ή Ρρωμά και Roms ή Rroms, είναι ένας λαός πένητας και πλάνης, όσο όμως μουσικός που προέρχεται από τα Βορειοδυτικά της Ινδίας, κοντά στο Ιρανικό οροπέδιο. Οι περισσότεροι μιλούν μια διάλεκτο που οι γλωσσολόγοι την ονομάζουν Rromani, ενώ βρήκαν πολλά κοινά στοιχεία με τις λεγόμενες Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες και ειδικότερα με τις Ινδοευρωπαϊκές διαλέκτους του Πακιστάν και του οροπεδίου του Ιράν.Πιθανότατα η πρώτη ιστορική αναφορά για τους Ρόμ (Τσιγγάνους) γίνεται από τον Ηρόδοτο που αναφέρει τον λαό των "Σιγύνων". Πριν ακόμη από την άλωση της Κωνσταντινούπολης , πυκνές ομάδες της νομαδικής αυτής φυλής είχαν αρχίσει να περιτρέχουν τη Θράκη, τη Μακεδονία και στη συνέχεια τις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης. Οι πρώτες ειδήσεις που αναφέρονται στη διασπορά τους στις Ευρωπαϊκές χώρες χρονολογούνται από το 1417 μ.χ. όταν πολυάριθμες ομάδες των Ρόμ εμφανίσθηκαν στη Γερμανία . Οι τότε χρονογράφοι τους περιγράφουν με το όνομα "Τσιάνοι". Ζούσαν σε σκηνές και περνούσαν μια πολύ σκληρή ζωή. Δεν είχαν -κατά τους χρονογράφους-πατρίδα ούτε θρησκεία , αλλά βεβαίωναν ότι ήταν χριστιανοί. Είχαν αρχηγούς που ήταν έφιπποι και καλοντυμένοι σε αντίθεση με τους υπόλοιπους , που στην πλειοψηφία τους βάδιζαν σαν μπουλούκι και κυρίως ξυπόλυτοι. Από το 1417 μέχρι το 1430 εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη Γερμανία αλλά και στις Ευρωπαϊκές χώρες. Εμφανίζονται στην Ευρώπη χρονολογικά ως εξής:
1418 : Ελβετία
1422 : Ιταλία
1427 :Γαλλία
1433 : Δανία
1445 : Ισπανία - Εκεί υπήρχαν ήδη συγγενικά φύλλα.
1500 : Αγγλία
ΔΙΩΓΜΟΙ ΑΠΟ ΤΟ 1500 ΕΩΣ ΤΟ 1800 ¨ Μερικά χρόνια μετά το 1500 μ.χ. σε όλες τις χώρες της Ευρώπης ακολουθεί γενικός διωγμός των Τσιγγάνικων φυλών. Πολλοί σκοτώνονται αμείλικτα με τη δικαιολογία ότι ανήκουν σε καταραμένη φυλή . Οι κυριότερες δικαιολογίες για τους διωγμούς αυτούς ήταν : ιεροσυλία , αρπαγή νηπίων , ανθρωποθυσίες , ανθρωποφαγία.
¨ Οι διωγμοί κράτησαν 200 περίπου χρόνια .Πολλές φυλές εξοντώθηκαν. Αρκετοί αναγκάστηκαν να γίνουν δουλοπάροικοι ή συγχωνεύθηκαν με τους πληθυσμούς των διαφόρων χωρών.
¨ Παρά τους διωγμούς αρκετές φυλές κατάφεραν να διασωθούν και να επιβιώσουν και συνέχισαν τις περιπλανήσεις τους στα διάφορα κράτη της Ευρώπης.
Πληθυσμιακές εκτιμήσεις των Ρομά στην Ευρώπη.
Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Οι Ρωμά, Τσιγγάνοι, Γύφτοι, Κατσίβελοι, της περιοχής είναι η πιο ολιγάριθμη από τις τρεις μουσουλμανικές μειονότητες της Θράκης που συμπεριλαμβάνονται στη συνθήκη της Λοζάνης. Οι κυριότεροι οικισμοί όπου ζουν, είναι η Ορεστιάδα, το Διδυμότειχο, η Αγριάνη, η Αλεξανδρούπολη, οι Σάπες, ο Άρατος, η Κομοτηνή, η Ξάνθη, το Εύλαλο, κλπ. Ο πληθυσμός τους ανέρχεται στις είκοσι περίπου χιλιάδες ενώ άλλες πέντε χιλιάδες μένουν στην υπόλοιπη Ελλάδα -Θεσσαλονίκη, Ημαθία, Εύβοια, Αττική- καθώς επίσης και στην Ευρώπη {Γερμανία κλπ.}.
Ο Ελληνικός λαός έχει συνηθίσει την παρουσία των Ρόμ από τα παλιά χρόνια. Οι Ρόμ μόλις πρωτοπάτησαν το πόδι τους στην Ευρώπη συνάντησαν την Ελληνική γλώσσα που κυριαρχούσε τότε . Συνέπεια του γεγονότος αυτού είναι ότι πάρα πολλά στοιχεία της Ελληνικής ενσωματώθηκαν στις διαλέκτους των Ρόμ . Στην Ελλάδα κατά το παρελθόν ασχολήθηκαν με τη σιδηρουργία κυρίως . Ακόμη οι Έλληνες αποκαλούν "γύφτους" τους σιδεράδες. Άλλες τέχνες που ανέπτυξαν οι νομάδες και για τις οποίες έγιναν συμπαθείς στους Έλληνες είναι η ανταλλαγή κυρίως ζώων και η Μουσική .Σήμερα αλλά και στο παρελθόν έχουν αναδειχθεί και έχουν γίνει διάσημοι στο χώρο του λαϊκού τραγουδιού κυρίως πάρα πολλοί ¨Έλληνες Ρόμ. Οι "τσιγγάνοι" χρησιμοποιήθηκαν σε πάρα πολλές περιπτώσεις σαν ιδανικοί εκτελεστές Δημοτικών τραγουδιών . Τα όργανα που αγαπούν είναι κυρίως το κλαρίνο και τα κρουστά. Σε πολλές παραδοσιακές εκδηλώσεις και τοπικά πανηγύρια μετέχουν ενεργά σαν οργανοπαίχτες. Χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα του Τυρνάβου (Μπουρανί) , της Κατερίνης (Περπερίτσα), Βαρθολομιού (Μπούλες). Γενικότερα και σε ολόκληρη την Ελλάδα στον εορτασμό της Πρωτομαγιάς και της Καθαρής Δευτέρας , θα δούμε πολλές Ρόμ "κομπανίες" να προσφέρουν τη χαρά στους πανηγυριώτες έναντι συνήθως μικρής αμοιβής. Βεβαίως πάρα πολλοί Ρόμ έχουν σταματήσει τη νομαδική ζωή σήμερα και στην Ελλάδα. Κυριότερες σήμερα ασχολίες τους είναι :
¨ Το εμπόριο κυρίως στις λαϊκές αγορές
¨ Η προσφορά εποχιακής εργασίας (Καρπούζι , βαμβάκι κλπ)
¨ Η Μουσική
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ -
Τσιγγάνικος γάμος : Είναι το χαρακτηριστικότερο έθιμο.
Οι Ρόμ γλεντούν για μέρες στο γάμο.
-
Τα "κεράσματα",είναι ανάλογα με την οικονομική κατάσταση των οικογενειών που είναι καλεσμένες αλλά και των οικογενειών του γαμπρού και της νύφης.
-Αποκορύφωμα του γλεντιού είναι η πανηγυρική επίδειξη στους καλεσμένους,του
"σεντονιού",που είναι η απόδειξη της εντιμότητας της νύφης.
- Κάνουν κουμπαριές με ανθρώπους που εκτιμούν και σέβονται.
- Κάθε ομάδα έχει το δικό της αιρετό άρχοντα που εκλέγεται συνήθως δια βοής. Οι ομάδες συνδέονται μεταξύ τους με διάφορες σχέσεις κυρίως οικογενειακές. Ο αιρετός άρχοντας έχει και δικαστική εξουσία. Συνήθως εκπροσωπεί την ομάδα απέναντι στις αρχές της χώρας που ζει η ομάδα.
- Κατά το παρελθόν η κοινωνική διάρθρωση της ομάδας είχε μητριαρχικό χαρακτήρα
Η ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΓΙΟΡΤΗ ΤΩΝ ΡΟΜ : Είναι η γιορτή της Άνοιξης. Η προέλευσή της είναι Ελληνική. Γιορτάζεται από 23 Απρίλη μέχρι 1 Μάη σε όλη την Ευρώπη.
ΓΛΩΣΣΑ: Μια και οι Ρομ δεν έχουν γραπτή γλώσσα , υπάρχει μεγάλη δυσκολία στην καταγραφή διατήρηση και μελέτη του γλωσσικού τους ιδιώματος. Οι διάφορες ομάδες μιλούν ιδιώματα που έχουν αρκετά μεγάλη σχέση μεταξύ τους και συναπαρτίζουν αυτό που αποκαλείται "τσιγγάνικη διάλεκτος" . Συνήθως χρησιμοποιείται μεταξύ τους σαν συνθηματική γλώσσα. Στις επαφές τους με τους ντόπιους χρησιμοποιούν τη γλώσσα του τόπου που διαμένουν.
